viernes, 7 de abril de 2017
sábado, 31 de diciembre de 2016
ANEXO. Luchadores por la Libertad
Sociedade
de
Agricultores
de
Gresande
de
Agricultores
de
Gresande
Es obligado mi agradecimiento a todos los que me han
ayudado a contar esta historia, a Manuel Igrexas Rodríguez por la utilización
de sus investigaciones; a mi madre Obdulia Souto y a mi amigo José de Materio
por haberme contado sus recuerdos; a Daniel González Alén, Antonio de Vidal y
Rakel González por su colaboración.
Agradecimientos también a los que emigrados a Argentina,
Uruguay o Cuba colaboraron con los de aquí.
Pero mi homenaje debo de rendírselo especialmente a los
protagonistas de esta historia que lucharon por culturizar a mis vecinos y para
liberarles de los foros, de la explotación y de los caciques.
Luchadores por la
libertad
Ramón González Vigide nacido
en Quintá (Cristimil) en 1854. A finales del siglo XIX regresa dejando en
Argentina a su hijo José y trayendo con él a su hija Elvira. Vive algún año en
Mato (Cristimil), donde da escuela a adultos analfabetos mientras construye su
casa en Gresande, donde instalará su comercio-taberna “La Honradez”.
Influnciado por las
corrientes socialistas liberadoras, en boga en aquellos tiempos en Argentina,
intenta convencer a sus vecinos de la necesidad de la educación y de la
asociación de los labradores para poder conseguir que sus reivindicaciones
fueran escuchadas.
Mi madre me cuenta que nunca olvidará lo que le decía el
Sr. Ramón de Vixide cuando volvían de la escuela por los años 20-25 “estudiade moito que o que aprendades sempre
vos parecerá pouco”.
Me cuenta mi madre que Elvira la hija de Ramón y la hija de
la maestra Dña. Acacia, que estuvo de maestra en Gresande desde 1899 hasta
1925, le ayudaban a dar escuela y que ambas deben haber hecho magisterio ya que
ambas se iban a examinar, de vez en cuando, a Pontevedra.
El Sr. Pepe, O Pilarato, que había regresado de Cuba con su
hija, Milagros, se casó con Elvira. Era un buen herrero y montó su forja en un
cubierto en la era. A partir del 45 la taberna La Honradez se convirtió en la
taberna de Milagros que se había casado con Andrés de Materio.
Lápida donde está enterrado Ramón González Vigide en el cementerio de Gresande
A propósito del fundador de La Sociedad de Gresande escribe
Núñez Seijas en su libro Patrias Ausentes:
“Las cartas cruzadas
entre Ramón González Vigide, delegado local de la asociación izquierdista y
republicana Unión del Partido de Lalín en Buenos Aires en la villa pontevedresa
de Lalín y el sastre socialista, que también ejerció de líder de aquella
asociación en Argentina Jesús Blanco proporcionan un precioso ejemplo de lo
idealistas que eran los militantes de base de sus causas, movidos por un anhelo
de emancipación social y cultural, con profundas convicciones anticlericales.
Lo que se expresaba
igualmente en su convicción, que alcanzaba tonos misionales, en que las nieblas
de la ignorancia del lugar nativo serían despejadas gracias a la educación de
sus coterráneos, ahora guiados por la nueva luz que venía de América. La
autopercepción de los emigrantes comprometidos, que se veían a sí mismos como
vanguardia del progreso y de la redención, reflejaba lo que era la íntima fé de
muchos emigrantes del primer tercio del siglo XX.”
Daniel González Vigide nacido también en
Quintá (Cristimil) a mediados del siglo XIX, casado con una vecina de Cristimil
se quedó en la casa paterna de Quintá. Con su hermano Ramón fue fundador de la
Sociedad de Agricultores de Gresande. Tres de sus hijos aparecen relacionados
con la Sociedad de Gresande:
Victorino González Peña, emigrado a Argentina, uno de las dirigentes de Unión del
Partido de Lalín en Buenos Aires, a la qué, homenajeando a Victorino el siete
de octubre de1.928, se le rinde un homenaje en el campo de La Goleta.
Jesús González Peña, Perito, activo colaborador de la sociedad de Gresande hasta
que Candido Soto y Ramón Fernández Villar la convirtieron en la plataforma para
su carrera política. De hecho, e 1924, Jesús González Peña, Francisco Cacheda y
Jesús Iglesias Surribas, acompañaban a Jesús Filloi presentando una candidatura
alternativa para dirigir la sociedad. Luego casado para Filgueira lo hizo con
la sociedad de allí. Era el padre de Daniel
González González “O Tío Xanete” y abuelo de nuestros amigos Daniel y Jesús Ganzález Alén
Jaime González Peña, que después de colaborar con el Comité Republicano de
Cristimil-Gresande, estuvo escondido, durante la Guerra civil por Bustelos de
Vilatuxe, dando escuela y que luego emigró a Argentina.
Antonio Vidal Otero,
Vidal de Gresande es otro de los fundadores de la Sociedad de Gresande. Estaba
casado con Elisa Ramos de Alfonsin (Barcia). Yo lo conocí ya muy mayor.
Falleció por los años cincuenta. Murió sin descendencia. Le cuidaron los hijos
de su sobrina, Elena, Celsa y Pedro.
Ramón Gamallo García,
Ramón de Xacobe de Gresande, es otro de los fundadores de la sociedad. Casado
con Carmen González de la casa do Gaiteiro de Quintá (Cristimil), aparece en
los cargos directivos hasta los últimos años de la sociedad. Ramón y Carmen
tuvieron dos hijos José y Ramón. Ramón es mi tío desde que se casó con mi tía
Inés con la que tuvo tres hijos. La mayor Carmen, maestra recién jubilada vive
en Lalín, José Ramón que reside en Gresande y Camilo que reside en Quintá. A
Ramón Gamallo también le he conocido, he pasado muchos ratos con él escuchando
sus historias en el prado de Moas. Falleció por los años sesenta.
José Peña Surribas,
de Mato (Cristimil), cuñado de Daniel
Glez. Vigide.
Manuel Vigide Fondovilla, de Soutullo (Anseán)
Ramón Fernández Villar de Vilatuxe
Jesús Iglesias Surribas, de Soutullo (Anseán), a
los 14 años emigra con su hermana a Cuba. Con veinte años, este ayudante de
imprenta, se asocia a Hijos del Partido de Lalín, del que en 1915 aparece como
vicesecretario, siendo presidente su amigo Máximo López Carral. Antes de
regresar a España en 1921 aparece en diversos cargos de responsabilidad de la
sociedad y es uno de los fundadores del “Club Lalín” de La Habana. A mediados
de 1922 con su amigo de Cuba Máximo López Carral de Moneixas publican, en
Lalín, el periódico quincenal Verdad y
Justicia que muy pronto se implica con el movimiento agrarista. A finales
de 1924 participa con Cacheda, González Peña e Filloi en la candidatura para
dirigir la Sociedad de Gresande que Cándido Soto y Ramón Fdez. Villar están
utilizando para sus aspiraciones políticas. Denunciado y perseguido por no
haber hecho el servicio militar tiene que volver a Cuba. Regresa a España en el
33 con un nuevo proyecto periodístico, Razón,
que apoyaba las ideas del Alcalde Ferreiro. Se afilió al Partido Galleguista
pero ya a mediados de 1934 regresó otra vez a Cuba donde falleció 44 años
después.
Francisco Cacheda,
de Quintá (Cristimil), aparece en la
Sociedad de Gresande, después de su regreso de Argentina, formando equipo en
1924, con Filloi, González Peña e Iglesias Surribas para desbancar de la dirección
de la Sociedad a Cándido Soto y a Ramón Fdez. Villar. Regresa a Argentina ese
año y vuelve ya en el año 1.928. Es uno de los promotores del Comité
Republicano de Cristimil y es elegido concejal en el 1.931 en el primer equipo
del alcalde Manuel Ferreiro.
Francisco
Blanco Barreira, de Cristimil de la casa
da Cima, fue el presidente de Comité Republicano de Gresande-Cristimil desde
1.933, año de su fusión. Me contó algunas veces Antonio da Chousa de Ramil que “cando os do comité viñan recollendo armas e
mozos pra ir a Pontevedra a defender a legalidade, él, con catorce anos pero
ben espigado e alto, que estaba subido nunha cirdeira collendo cireixas,
dixeronlle que se baixara para ir con eles. Francisco da Cima, que viña o mando
deles, dixo: deixade o rapaz, o que necesitamos son homes non rapaces”.
Tendríamos también que citar a Adolfo Blanco Barreira, Tomás Peiteado Mariñas, José González García, Ramiro
González Santomé, Antonio Santomé Granja, Eligio Quintá Ramos, José Bouzas Golmar
etc. En la entrega anterior
preparada por Manuel Igrexas podeis encontrar una pequeña reseña de cada uno de
ellos.
Taberna La Honradez
Taberna La Honradez.
Ramón González Vigide abreu unha taberna na sua casa, en Gresande, recentemente
construida. Ramón, creente sin dubida na palabra e nos seus significados bautizouna
como “La Honradez”. Unha taborela de unhos 25 cm. de ancho e un metro de largo
era o rótulo que ainda colgaba encime da porta da taberna, polos anos 60. A casa de Ramón era a primeira casa que te atopabas cando entrabas en Gresande
polo Camiño Real ou dende o 54 pola estrada de Vilatuxe a Prado.
È unha casa construida con pedra de pizarra da zona,
traballada a punteiro, con interesantes remarques e dinteles de cantería
labrada a cincel en portas, ventás e antepeitos. Vese ben nas ventás do lado esquerdo
da foto. A cuberta a catro augas de tella do país. Constaba a casa de planta baixa
e piso. Na casa primitiva a parte que daba ao Camiño Real tiña duas ventás
laterales e unha porta no medio por onde se entraba a taberna. No piso tres
ventás na línea das tres aberturas dabaixo. No baixo a taberna ocupaba todo
lado que da ao camiño. Por detrás, onde estaba a eira, outra porta daba entrada
a cociña e ao almacén e unha escaleira exterior daba acceso ao piso alto.
O ventanal do centro do piso, a doble ventá do baixo que se
ve a dereita e a chimenea exterior son reformas posteriores e a parte da dereita,
que está seguido da tubería do desagüe da chuvia, ê de construcción posterior.
As reformas foron feitas unhas por Elvira e o Sr. Pepe (O Pilarato) anos 40, e
as outras por Andrés de Materio e Milagros anos 50-60.
Local da Sociedade.
Nun principio pras reunions usaron ou a taberna de Ramón ou o local onde facía
os ensayos a Banda de Gresande, na casa do Estanqueiro que daba ao curro da
escola. Logo, según contaba alguna vez meu pai, o seu
tío Eladio, cura de Gresande desde 1902, consigueu do Obispado de Lugo a
autorización pra que se puidera construir o local nun trozo da finca do
iglesario que estaba enfrente a taberna, ao outro lado do Camiño Real. En 1.912 consta que estaba construido. Era unha construcción a duas augas de pedra de pizarra as paredes sur,
oeste e norte e aberta poro nacente onde un tabique de tablons separaba o local
dun cuberto, polo que se entraba e que podía servir tamén de almacén. Eu conocín ese local como A Tahona e
logo xa polos 60 José María da Fornería puxo alí taberna. Nos anos 70 D. David
vendeu a finca pra arreglar as irexas de Gresande e Cristimil.
Estas entregas quero que sexan un pequeno homenaxe aos que fai xa cento dez anos loitaron polos dereitos dos que agora siguen residindo nese bonito recanto, sito na Galiza central entre o Deza e o Orneiro, nas terras de Deza.
domingo, 27 de noviembre de 2016
XII.- Historia III. Ultimos Anos e Comité Republicano
O
Comité Republicano de Gresande-Cristimil
Esta terceira parte da
historia da Saciedade de Agricultores de Gresande foi escrita por o
investigador lalinense Manuel Igrexas.
No seu blog http://dezahistorias.blogaliza.org/
podedes atopar outros temas tamén relacionados
ca Sociedade de Gresande: Xesús Iglesias Surribas, Cándido Soto, Jesús Filloy, Antonio Jar Barbote, Marcelino García Villar, Etc.
A Sociedade de Agricultores de Gresande
continuou coa súa actividade na ditadura de Primo de Rivera, xa baixo o control
de Cándido Soto e con Ramón Fernández Villar, Manuel Vigide e José Peña
Surribas nos principais cargos directivos. Pero esta actividade tiña xa pouco
de combativa, limitábase a seguir as directrices da Federación de Sociedades
Agrarias do Partido de Lalín controlada por Gonzalo López Gutiérrez e o
agrarismo católico.
Entre
as escasas actividades desenvolvidas hai que facer constar a que tivo lugar no
local da Sociedade en agosto de 1928. Unha reunión entre representantes das
sociedades agrarias da comarca de Deza e delegados do Matadoiro do Porriño para
tratar da venta de gando a MARUCOGA e crear un núcleo abastecedor na zona. Na
mesma reunión acordouse solicitar aos Hijos de Lalín en Buenos Aires a cesión
do Hospitalillo para dedicalo a Instituto.
Sobre
a inacción da Sociedade manifestábase o daquelas mestre da escola de Porreiros,
Manuel González Rodríguez, nunha carta dirixida a Jesús Blanco en outubro de
1928:
“Sobre la “Sociedad de Agricultores de Gresande”, le diré que sólo de
nombre existe, porque son pocos los asociados. Débese esto a la falta de
espíritu de colectividad, a la insidia y el fatalismo (herencia de árabes), la
falta de ideales, la compleja psicología, etc., hacen de esta gente desidiosa y
“suicida” un pueblo en decadencia.”
A
última nova que temos sobre a actividade da Sociedade de Agricultores de
Gresande é a presenza dun representante da entidade no IV Congreso Rexional
Agrario celebrado no Porriño en maio de 1931, recen proclamada a República.
Pero
os veciños máis progresistas de Cristimil e Gresande, que permanecen fora do
ámbito da Sociedade Agraria, van atopar coa proclamación da II República unha
nova canle de acción: o Comité
republicano de Gresande-Cristimil.
O
Centro Republicano de Lalín constitúese o 8 de xuño de 1930 con Manuel Ferreiro
como presidente e Marcelino García como secretario. De seguido comezan as
actividades de propaganda que culminarán co mitin que celebran o 7 de decembro
no campo da feira de Lalín con Antón Vilar Ponte como principal orador, ao que
acoden representantes republicanos dalgunhas parroquias, entre eles están os de
Gresande e Cristimil.
Aos
poucos días da proclamación da República, o 24 de abril de 1931, o alcalde Manuel Ferreiro, convocou aos mestres para que
organizaran nas respectivas parroquias núcleos republicanos que “convenientemente instruidos y orientados
puedan ser el más firme baluarte para la defensa del régimen”.
Constituíronse efectivamente moitos destes comités parroquiais, e temos
constancia da existencia dos de Gresande e Cristimil, pois delegados deses
comités participan nas reunións do Centro Republicano de Lalín que teñen lugar
en 1931.
Na
primeira corporación republicana, que toma posesión o 20 de xuño de 1931,
figura como concelleiro Francisco
Cacheda, de Cristimil (Quintá), que fora membro da Unión del Partido de Lalín
e nunha das súas visitas á parroquia natal, en 1924, foi un dos que se opuxo ao
control de Cándido Soto sobre a Sociedade de Gresande. Cacheda retornou
definitivamente en 1928 e desde ese momento foi un dos impulsores do
republicanismo na zona.
Tamén
participan nas Asembleas republicanas da zona sur de Lalín (formada polas
parroquias de Soutolongo, Vilatuxe, Vilanova, Barcia, Doade, Gresande,
Cristimil, Lebozán e Zobra) como a que tivo lugar en Soutolongo o 6 de marzo de
1932 presidida polo concelleiro de Vilatuxe Antonio Jar Dobarro. En maio ten
lugar unha nova reunión, esta vez en Vilatuxe tamén presidida por Antonio Jar,
na que entre outros acordos, se solicita do Concello de Lalín que haxa un único
recadador de arbitrios, para así reducir o presuposto pois víñanse contratando
a 12 persoas para as tarefas do cobro. A
seguinte da que temos noticia celébrase en Barcia en xullo.
En
1933 vemos como os comités de Gresande e Cristimil agrúpanse para formar o
Comité Republicano de Cristimil-Gresande, presidido por Francisco Blanco Barreira, que mantén unha gran actividade durante
ese ano e o seguinte. A través do periódico Razón,
que dirixe Jesús Iglesias Surribas, moi vinculado a estas parroquias, pois
nacera e se criara na veciña de Anseán e a sua nai era de Cristimil, temos
noticia de varias reunións do Comité. Na celebrada o 1 de outubro de 1933,
acordaron solicitar a construción da estrada Prado-Vilatuxe, a protesta polo
consumo, e “la aspiración y deseo de este Comité, que sea rotulada una de las calles de
Lalín con el nombre del infatigable batallador y propulsor de la libertad Ramón
González Vigide.”
Entre
os membros máis destacados do Comité hai que mencionar a Francisco Blanco
Barreira, que foi o seu presidente, o seu irmán Adolfo Blanco, o mestre Tomás
Peiteado Mariñas, Eligio Quintá Ramos, José González García (Pepe de Gamallo de
Gresande), Ramiro González Santomé, Antonio Santomé Granja e José Bouzas
Golmar.
Logo
do levantamento fascista do 18 de xullo de 1936, os membros do Comité
organizáronse para recoller armas e foron á vila de Lalín para defender a
República. Ante a inutilidade da resistencia, volveron ás súas parroquias e
devolveron as armas requisadas. Non por iso libraron da represión:
Francisco
Blanco, o seu irmán Adolfo, Tomás Peiteado, José González e Ramiro Santomé
foron detidos o 25 de agosto e ingresaron na prisión de Lalín. Trasladados á
Illa de San Simón en novembro, foron xulgados en Pontevedra o 18 de febreiro de
1937. Adolfo Blanco e Tomás Peiteado foron condenados a reclusión perpetua polo
delito de rebelión e trasladados á Fortaleza de San Cristóbal de Pamplona en
xullo. Adolfo Blanco participou na fuga do penal e foi abatido pola Garda civil
o 22 de maio de 1938. Tomás Peiteado conseguiu a liberdade provisional en 1940,
pero inhabilitado como mestre tivo que sobrevivir dando clases particulares en
Gresande e Bendoiro. Francisco Blanco e Ramiro González foron condenados a 15
anos polo delito de auxilio á rebelión, e José González a 12 anos polo mesmo
delito. Os tres saíron en liberdade provisional en 1940. Francisco foi detido
novamente en 1948 acusado de colaborar coa guerrilla, xulgado na Coruña en
marzo de 1949, foi condenado a 6 meses de prisión. Cando sae en liberdade
marcha á Arxentina onde é un dos promotores da placa en homenaxe ás vítimas da
represión que a Unión do Partido de Lalín instala en 1953 nos locais da
Federación de Sociedades Galegas de Buenos Aires. José González emigrou a
Arxentina.
Placa homenaxe as victimas da represión da Unión del Partido de Lalín en Buenos Aires.
Na segunda línea de Lalín aparece Adolfo Blanco Barreira e na séptima Eligio Quintá Ramos
lunes, 21 de noviembre de 2016
XI .- Asamblea de Gresande
Asamblea de Gresande
A mediados dos anos vinte a Sociedade de Agricultores de
Gresande sigue sendo a mais importante da comarca e dirixe a Federación das
Sociedades Agrarias de Deza. Candido Soto, presidente dos de Gresande e da
Federación consigue a alcaldía de Lalín, utilizando como plataforma política a
Federación das sociedades que preside. Esta utilización asociada a influencia,
cada vez maior, das sociedades agrarias católicas motiva que a finais do 1924
unha candidatura alternativa para dirixir a Sociedade de Gresande está a punto
de conseguilo.
No diario El Pueblo Gallego de Vigo do día 6 de
xaneiro de 1928 aparecen duas crónicas, do seu corresponsal en Lalín, onde
relata as duas asambleas que tiveron lugar, o domingo anterior, día do ano novo,
no local social da Sociedade de Gresande. A primeira da Sociedade de Gresande pra
elexir a xunta directiva para o ano actual. A segunda da Federación das
Asociacions Agrarias de Deza, crónica que semella ser a acta da asamblea e que
trascribo na sua totalidade. Decía así:
“Agrarismo .- Como habíamos anunciado el
domingo se reunieron en el local social del sindicato de Gresande las
sociedades que componen la Federación lalinense. En el local había gran
animación de trabajadores y representaciones de muchos de los sindicatos del
partido.
Presidieron
el presidente y el secretario de la Federación, que también lo son de la de
Gresande, Ramón Fernández y Manuel Vigide.
Después de la
aprobación del acta de la anterior se dio lectura a una carta del
Director-Gerente de los mataderos de Porriño, el cual prometía enviar una
comisión de ‘Marucoga’ para, de acuerdo con los sindicatos agrarios de la
comarca, tratar de la compra de ganado para aquella entidad, siendo preciso
para esto formar nuevos abastecedores que respondan a los compromisos
adquiridos y que vean la trascendencia que para Deza y Trasdeza tiene la
exportación de ganado a los mataderos.
Directiva Sociedade de Gresande 1928 |
Pese a los
buenos deseos de los comisionados de ‘Marucoga’ para asistir a la reunión, no
les fue posible hacerlo, pero, en un telegrama que enviaron justifican la
imposibilidad de asistir y autorizan a la directiva de la Federación para que
ultimen los trámites obligados, que ya se pondrán de acuerdo para los envíos.
También se
leyó una comunicación del secretario general de la Asociación de Ganaderos del
Reino ofreciendo toda clase de facilidades y su mediación para la venta de
ganados siempre que los sindicatos estén legalmente constituidos. Toda esta
labor fue favorablemente comentada.
Gonzalo
López, el entusiasta presidente de la Sociedad de Villanueva, propone se nombre
una comisión que se entreviste con el Alcalde para pedirle que se active la construcción
de los caminos vecinales proyectados y aprobados por la Diputación. También pide
que se exija el arreglo de los que hay, por constituir toda una vergüenza
debido el abandono en que están. La comisión la forman los señores Cándido
Soto, Gonzalo López y Ramón Fernández.
Habló a
continuación el Sr. Cándido Soto, para recabar de la directiva de la Federación
para que intervenga cerca de la superioridad para que se fijen los precios de
las rentas, hoy en suspenso, y el rápido funcionamiento de la Caja de Crédito
Foral para la zona. Lo que más interesa son los precios, pues los dados en el B.
O. Nº 251 del 4 de Noviembre de 1927 están
al parecer y por presión de los foristas en suspenso, no sabiendo los pagadores
a qué atenerse. Este proceder tiene poca explicación ya que la buena fé de los
pagadores nadie la pone en duda.
Después de la
discusión de otros asuntos se pasó al del Hospitalillo de Lalín, que como es
notorio sostienen los emigrados. Se acordó firmar la solicitud que se hace a
los de América para que cedan el edificio, que la comarca solicita de su
generosidad, para estableder en el mismo un Instituto de Bachillerato. Todos
los allí reunidos, que cuentan con parientes en América, aprobaron la solicitud
deseosos de que acabe de una vez la sangría anual a que están sometidos y que
de nada sirve a los humildes. Es de conciencia –dijo uno de los reunidos-
desengañar a nuestros hermanos que en Lalín están sosteniendo una escuela para
media docena de ‘niños bien’, que son los que se aprovechan, mientras que el
resto se instruye en la Escuela del Estado. Si no ceden el edificio - terminó -
es preferible que se cierre y que nuestros hermanos gasten en cosas de más
utilidad las remesas anuales que envían para esa escuela.
El acuerdo
final fue ‘transformar las sociedades en
sindicatos’”
miércoles, 16 de noviembre de 2016
X .- Homenaxe os Emigrantes
Sociedade de Agricultores de Gresande
Homenaxe a “Unión del Partido
de Lalín” de Buenos Aires no campo da Goleta
Un pouco de historia
A Sociedad Unión del Partido de Lalín nace dunha escisión de Hijos
del Partido de Lalín o 30 de xaneiro de 1921, por diferenzas
políticas e ideolóxicas coa dirección da asociación, e
tamén por rivalidades localistas entre núcleos de socios de diferentes
parroquias xa que ata entón os de Gresande e parroquias limítrofes apenas estaban
representados significativamente en Hijos del Partido de Lalín. Dos 180 afiliados a finais de 1921 máis da metade procedían de Gresande e
Cristimil, distribuíndose o resto entre as parroquias limítrofes (Prado, Bendoiro,
Barcia, Anseán, Vilatuxe, Donsión, Soutolongo, Lebozán, Zobra, etc.)
Pra axudar a mellorar o nivel cultural dos conveciños, nenos ou
mayores, a Unión del Partido de Lalín patrocina a fundación da escola de
Gresande, que se inaugura no 1922, e da de Prado, que se inaugura no 1923. A
imitación destas inauguranse, en 1926 e 1928 as de Soutolongo, Vilanova ou
Barcia.
Con motivo do viaxe do Vicepresidente da Unión del Partido de
Lalín en Bos Aires, Victorino González Peña, pra pasar unha temporada cos sus
familiares en Gresande e Cristimil aparece unha crónica datada o 2 de Decembro
do 1928 no Diario de Galicia de Bos Aires que transcribo:
“Con
motivo de haber venido a pasar una temporada al lado de sus familiares, el
destacado miembro de la sociedad Unión del Partido de Lalín en Buenos Aires D.
Victorino González Peña, tuvo lugar un simpático acto en el campo de La Goleta.
Muchos admiradores de este Señor y de la precitada sociedad (que sostiene
las escuelas Ramón González Vigide en Gresande, y Manuel Curros Enríquez en
Prado) le obsequiaron con un banquete popular en el citado campo.
Desde las diez de la mañana, la animación ya era grande, pues la afinada
Banda de Sanxurdo interpretó lo más selecto de su repertorio, desde la hora
antes citada.
Directiva Sociedade de Gresande, homenaxeado e organizadores
El banquete empezó a las dos de la tarde, siendo tan grande el número de
comensales, que se aproximaba a los setenta.
Al descorcharse el champaña D. José Peña Sorribas, presidente de la
Sociedad de Agricultores de Gresande, brindó, en términos encomiásticos, la
primera copa en honor del homenajeado, la que aceptó este con cariñosas frases
en nombre de la sociedad a la que pertenece.
El venerable anciano ex “leader” del agrarismo lalinense, don Ramón
González Vigide, tío de don Victoriano, fue objeto de una cariñosa
manifestación.
Terminado el banquete hizo uso de la palabra don Victorino González
agradeciendo el homenaje en su nombre y en el de la sociedad Unión del Partido
de Lalín de la que él dice ser un soldado raso.
Otros comensales se extendieron en ditirámbicas peroraciones que fueron muy
aplaudidas.”
viernes, 11 de noviembre de 2016
IX.- HISTORIA II "Os Anos 20"
Historia II. Os anos 20
Este traballo é a parte que se refere a Sociedade de Gresande,
de un traballo publicado, fai unhos catro anos, por o investigador lalinense Manuel
Igrexas, que titulaba Agrarismo e Política
no Deza (1918-1923)
Trala paréntese da guerra europea comeza o período de apoxeo
organizativo do agrarismo en Galicia. Ás sociedades agrarias existentes na
Comarca do Deza desde os anos dez encabezadas pola máis potente de todas, a
Sociedade de Gresande, únense agora novas agrupacións. En 1920 CatasósMoneixas,
Agolada e Pescoso (Rodeiro). Ao ano siguente Camba, Asperelo, Río (Rodeiro),
Dozón, Bermés, Balouta (que agrupa aos labregos de Muimenta,
Cadrón, Parada e Alperiz) Filgueira, Silleda e O Castro (Silleda). Xa en 1923 unha grande maioría dos
labregos da comarca están organizados.
As reivindicacións agrarias pasaban pola mellora nas condicións de
venda dos seus produtos, a organización de cooperativas para adquisición de
artigos de primeira necesidade, a reclamación sobre o funcionamento das escolas
do Estado e a creación de escolas neutras, a esixencia de que os representantes
no concello, deputación e congreso fosen xenuínos e elixidos libremente e,
naturalmente, a redención dos foros.
O apoio dos emigrados en Cuba e Arxentina será decisivo neste proceso.
Como culminación, as sociedades deciden coordinarse formando unha Federación. O
proceso está cheo de atrancos por parte das autoridades locais, de feito, a
reunión convocada para confeccionar o Regulamento foi abortada pola Garda civil
e os líderes agrarios tiveron que facela clandestinamente no monte.
A Federación de las Sociedades Agrícolas del Partido Judicial de
Lalín formalízase finalmente o 11 de decembro de 1921 coas sociedades de
Gresande, Vilanova, Prado, Bermés, Anzo, Filgueira, Balouta, Goiás, Botos e as
dos concellos de Dozón e Agolada. Elíxese como presidente ao avogado Samuel
Goyanes Crespo e vicepresidente a Ramón Fernández Villar,
da sociedade de Gresande, sendo o secretario o presidente dos de
Vilanova-Doade, Gonzalo López.
Conscientes da súas forzas, os agrarios inician unha fase máis
política, de decidida loita contra o caciquismo, e preséntanse ás eleccións
municipais ou apoian a candidatos vinculados ao movemento para deputados a
Cortes e provinciais. A presión política dos agrarios déixase sentir en Lalín
nas queixas contra o presuposto municipal de 1921. O concello fai constar que “obedece todo esto a la presión ejercida por
las Sociedades y Sindicatos existentes en este Ayuntamiento que traen
trastornado al país con sus aspiraciones políticas”. Durante ese ano
sucédense as concentracións como a celebrada en Vilanova en abril, na que o
sindicato católico-agrario logra atraer a todos os labregos da contorna, ou a
da parroquia de Siador en xuño con representación da Federación Agraria da
Estrada. Ao mes seguinte ten lugar en Dozón unha arenga redencionista
organizada pola sociedade agraria.
Debuxo de varios oradores no Congreso
Regional Agrario de Tui, en 1922.
O asalto ao poder municipal
A proba de lume son as elección municipais de 1922, que teñen lugar o
5 de febreiro. Os agrarios presentan candidaturas en Silleda, Lalín, e Agolada,
obtendo un soado triunfo en todas elas, pero aínda así non logran facerse co
goberno dos concellos. Os atropelos dos caciques, apoiados polo Marqués de
Riestra, conseguen desfacer ou neutralizar a vitoria dos societarios.
En Lalín, onde se empregaron todas as artimañas para evitalo
(destrución de colexios, enfermidade dos presidentes, demostración da Garda
civil para amedrentar aos labregos), gañan nas eleccións os agrarios que se
presentan por medio da Federación, sendo o seu presidente, Samuel
Goyanes, o candidato a alcalde. O resultado foi que de 11 concelleiros a
elixir, 8 foron para os societarios fronte a 3 para os seguidores do cacique
Antonio Crespo. Estes 8 sumados aos 4 que tiñan das anteriores eleccións
dábanlle a maioría na corporación. Con todo, á hora da votación, cambian de
candidato á alcaldía, ofrecéndolle o posto a Cándido Soto. Ante o
revés nas súas aspiracións políticas, Goyanes e outro concelleiro agrario
pásanse ao bando de Crespo, frustrando así un posible goberno anticaciquil.
Samuel Goyanes (por certo, sobriño de Crespo) obtén como recompensa o
nomeamento de 1º Tenente Alcalde.
A historia non remata aquí, xa que o candidato oficial a deputado en
Cortes, Manuel Saínz de Vicuña, consciente de que sen o apoio do
movemento societario ía ser imposible a súa reelección en 1923, pacta cos
agrarios a cambio de conseguir o nomeamento de Cándido Soto como alcalde por
decreto. Soto toma posesión o 8 de febreiro acompañado das palabras de Ramón
Fernández de Gresande: “al fin hemos llegado al poder”, e Saíz de Vicuña é
proclamado deputado en aplicación do célebre artigo 29 (é o único candidato) en
abril, pero o movemento agrario queda definitivamente tocado. Pero o
enfrontamento interno e as presións da trama clientelar coa axuda do clero
dificultan o traballo municipal no curto período de poder agrario, posto que en
setembro dese ano Primo de Rivera proclama a ditadura e cesa a todas as
corporacións locais.
A crónica de todo este proceso puideron seguila os dezaos a través das
páxinas do quincenal Verdad y Justicia, voceiro dos
agrarios, do que por desgraza non se conserva ningún exemplar, fundado en abril
de 1922 polos retornados cubanos Jesús Iglesias Surribas, (moi comprometido coa Sociedade de Gresande) e Máximo
López,. Nelas poderíase ler as novas do Congreso Regional Agrario de Tui de
xullo de 1922 coas palabras do representante do Deza, Jesús Filloy nado en Cortegada e integrado na
Sociedade de Gresande, que no mitin de clausura proclamou:
"Hubo un día en que me avergoncé de ser gallego, por la falta de
energía, por la humillación y por la pasividad del pueblo gallego. Hoy me
siento orgulloso de serlo y en voz alta proclamo el pujante resurgir de
Galicia."
lunes, 7 de noviembre de 2016
VIII .- Escola de Porreiros
Sociedade de Agricultores de Gresande
Escola de Porreiros
O día dous de
novembro do ano 1922 e un día importante pra os veciños de Gresande e
Cristimil.
Patrocinada por a sociedad de Agricultores de Gresande e por Unión del
Partido de Lalín de Buenos Aires inaugurase en Gresande, a escola de Porreiros,
a primeira escola que impartía ensino primario, clases prácticas de
agricultura e na que tamén recibían clases nocturnas os rapaces maiores e os
adultos analfabetos.
E una
mostra da inquietude que tiñan os emigrantes en facilitar o acceso a educación
e a cultura a os centos de nenos e adultos que vivían nas aldeas de onde eles
procedían. Pensaban, según contan os de Gresande nunha carta de intencions que
mandan a sociedade de Bos Aires, construir un Centro Social-Escola que tivera o
derredor terreno dabondo pra que poidera servir de campo de experimentación,
onde o mestre pudera instruir os nenos no oficio de labregos e ademáis os
productos que lograran serían una axuda para vivir o mestre, servindo o mismo
tempo de recreo pros repaces.
Este centro educativo gratuíto e laico, inaugurouse co
nome de “Ramón González Vigide”, un dos fundadores da entidade promotora a
Sociedade de Agricultores de Gresande e militante destacado do movemento
agrarista na comarca do Deza.
Esta escola foi creada nunha vivenda particular en Porreiros, propiedade de
Manuel Dobarro, que se conocía como a casa de García ou do Trigueiro, que foi
habilitada como centro de ensino pola sociedade promotora.
O edificio tiña unha sola planta, de forma
rectangular, e estaba construído en cachotaría de pizarra irregular con cuberta
de tella do país, a dúas augas cunha bufarda. Ten unha estrutura moi sinxela,
sen mais elementos decorativos que os remarques dos vans da portada e da ventá,
na fachada principal, que son de cantaría.
Conta Xosé Manuel Malheiro en AS ESCOLAS DA EMIGRACION:
“O colectivo, impulsor da mellora da instrucción e das condicions de vida
estaba formado po lo sector mais crítico e concienciado da emigración que, en
contacto co novo destino acabou por convertirse nos denominados descontentos por comparación: emigrantes
receptivos que asimilaron o modelo democrático, laico e republicano da
sociedade de destino, e ao mesmo tempo, solidarios coa preceria situación dos
que permanecían no lugar de partida”.
Fachada, no 2.010, da antiga escola de Porreiros. Foto: Fondo gráfico do Arquivo da
Emigración Galega
Nas escolas, patrocinadas po la Unión del Partido de
Lalín en Buenos Aires, “Ramón González Vigide” en Gresande e “Manuel Curros
Enríquez” en Prado, seguíase o método argentino de Grados e intentouse aplicar
o pensamento ideolóxico e político dos seus socios, que loitaban contra o
caciquismo e pola modernización agrarista da comarca e que defendían que só a
través da educación do pobo, da infancia, lograríase a emancipación do
campesiñado e a construción dunha sociedade xusta e democrática. Isto aparece
reflectido tamén na carta de agradecemento que os veciños das parroquias de
Gresande e Cristimil mandan á sociedade de Bos Aires, na que podemos ler: «Agradecidos por la creación de la escuela
número 1 de Santiago de Gresande, y considerando el gran entusiasmo que
demuestran en poner fin a los analfabetos de esta comarca, único medio para
engrandecer nuestra patria y hacer a los hombres felices con la instrucción.
Pues, el hombre que no sabe leer ni escribir está destinado a representar toda
su vida, en medio de sus semejantes, el papel de un niño [...]. El nacer pobre
es considerado como una desgracia y el primer remedio para socorrerla es
instruirse, porque la persona que tiene un fondo de educación, se estima a si
mismo y le estiman más los que la conocen» (El Despertar Gallego,
Bos Aires, 6/07/1924, citado por X. M. Malheiro Gutiérrez [2005]: Os
lalinenses en América. Proxectos educativos e organización escolar).
Suscribirse a:
Entradas (Atom)







